Wat heeft film nodig om de wereld te redden?

De vier genoemde geëngageerde filmmakers namen deel aan een nagesprek bij de documentaire Le cinéma peut-il encore sauver le monde ? die we begin maart in Brussel vertoonden aan een divers publiek uit de audiovisuele sector. Deze documentaire is van de hand van de militante cinefielen Philippe Reynaert en Serge Nagels en werd geproduceerd door Martine Barbé van Image Creation.com en gesponsord door Triodos Bank. In de documentaire kom je de visie te weten van vooraanstaande filmmakers zoals Costa-Gavras, Thierry Michel en Maria de Medeiros.

Volop stof tot nadenken dus voor een panelgesprek, met naast Philippe Reynaert en Martine Barbé, ook met film-, tv- en theatermaker Nic Balthazar en de Franse scenariste Fadette Drouard. Ze hadden het over wat de geëngageerde film vandaag nodig heeft. Dit waren vijf van hun inzichten, soms verrassend, soms herkenbaar, altijd gevat.  

1. Geen betere plek voor een digitale detox dan de cinemazaal

Met de digitale tools van vandaag kost het geen stukken van mensen meer om films te maken. De échte uitdaging zit hem in het vinden van kansen om de films te tonen. Philippe Reynaert breekt in dat verband een lans voor de plaatsen waar dat collectief gebeurt: “De cinemazaal is toch bij uitstek de plaats van de digitale detox. Het is de plaats waar telefoons worden gedempt en waar men de tijd neemt om te reflecteren in plaats van naar clipjes te kijken.”

En in welke zalen dan? Philippe: “Ik geloof sterk in het alternatieve netwerk, de filmclubs, de cultuurhuizen, de mensen die zich engageren om films te blijven kijken én om dat samen te doen. Vandaag is mensen samen brengen om een film van betekenis te zien, een politieke daad.”

2. Ook op de kleinste schermen en in de kleinste zalen wacht een publiek

Dat is maar een begin, volgens Martine Barbé, die overigens vindt dat het kleinste scherm zeker ook zijn plaats moet krijgen in de distributie: “Vandaag is zichtbaarheid ook sociale media, YouTube-kanalen en dergelijke. Misschien moeten we als geëngageerde filmmakers daar een plaats innemen. Ook al is dat niet ideaal, gezien je de politieke, financiële en kapitalistische aard van die platforms die je op die manier voedt. Maar tegelijk is dat waar jongeren te vinden zijn, voor hun scherm.”

Daarnaast ziet ze kansen in een kleine maar fijne sector: “Er is een circuit dat enorme inspanningen vraagt, maar waar er wel degelijk een publiek zit: de hele non-profit sector vraagt naar films en beelden. Bij Images Création maken wij veel van die films en die zijn lang houdbaar. Twee of drie jaar nadat ze uitgekomen zijn, worden ze nog als middel ingezet. En ik hou van dat woord, middel, want het is ambachtelijk en het is iets dat anderen ook kunnen gebruiken. Natuurlijk is dit voor een productiehuis puur engagement. Maar je hebt ten minste een publiek. Ik geloof erin, het is een beetje zoals een kolibri.”

3. Het publiek wil wél films met inhoud

Dat brengt ons bij een tweede uitdaging: bioscopen en televisiezenders zijn ervan overtuigd dat het publiek vooral lichtheid en escapisme wil. Iets dat ze bevestigd zien in de films en series die mensen het meest bekijken, wat zich dan weer vertaalt in angst voor films met inhoud. Onterechte angst, volgens de ervaring van onze panelleden. Toen Fadette Drouard meeschreef aan de film Patients, over jongeren die na een ongeval een jaar lang in een revalidatiecentrum verblijven, kreeg ze van financiers en tv-zenders te horen ‘neen, het publiek wil geen jongeren in een rolstoel zien’. Maar toen er anderhalf miljoen mensen kwamen kijken, werd ze door TF1 gevraagd om een serie te maken over jongeren met een beperking. Haar conclusie: "Niemand kent de magische formule en net daarom is het belangrijk om films met je hele hart te maken."

Wat we ook niet mogen vergeten, vindt Nic Balthazar, is waar ons talent zit: “Voor een landje van een voorschot groot maken we namelijk wel heel erg veel internationaal gesmaakte reeksen en films, waarvan de sterkte net is dat ze niet de zoveelste pief-poef-paf-avonturenfilm zijn. Dat gaan we toch niet opgeven voor iets waar ze in Hollywood sowieso beter in zijn?”

4.  In een wereld zonder feiten is fictie koning 

AI is een technologische ontwikkeling die ontwrichtend genoeg is om angstaanjagend te zijn, zo ook voor de filmwereld. De hyperrealistische deepfake beelden zijn alomtegenwoordig. “Dat zie je vandaag bijvoorbeeld in de oorlog van de VS en Israël tegen Iran. Die beelden worden overgenomen door televisiezenders die er de volgende dag achterkomen dat het beeld nooit bestaan heeft,” duidt Philippe Reynaert.

Heel zorgwekkend, geeft hij toe, maar “Tegelijk is film een grote angsthaas. Sinds zijn ontstaan is hij bang van alles. Toen de film met klank het licht zag, was dat zogezegd het einde van de wereld. Toen kleur erbij kwam, vond Chaplin dat het medium naar de haaien ging. Toen televisie en toen video enzovoort. Nu moet AI geabsorbeerd worden, wat trouwens een formidabel instrument kan zijn.” 

Nic Balthazar pikt hierop  in: “Wat boeiend is aan die nieuwe wereld, waar we ongemerkt zijn ingerold, waarin waarheid niet meer bestaat en feiten fluïde zijn, is dat hier een heel bijzondere rol is weggelegd voor fictie. Want in fictie kun en mag je wel zelf bepalen wat de feiten zijn. En eens je de feiten bepaald hebt, kun je praten over wat je ervan gaat denken en wat je ermee gaat doen. In tegenstelling tot een reportage op het journaal of een documentaire, waar iedereen gaat blijven hangen bij de vraag of het echt is of door AI gemaakt. En zo krijgt fictie, opnieuw, een hele nieuwe en belangrijke rol en ruimte.”

5. “Geluid klaar? Camera klaar? Ja, maar eerst geld.”

We kunnen er niet om heen: ook in digitale tijden waarin je een film bij wijze van spreken op een laptop kunt monteren, blijft films maken geld kosten. Voor documentairemakers is de extra uitdaging dat toegang tot archiefbeelden, toch een primaire grondstof, er niet makkelijker noch goedkoper op wordt.

“De ziekte die kapitalisme heet, heeft nog meer verreikende gevolgen,” weet Nic Balthazar. Zijn jongste documentaire heet Team Rudy en gaat over de solidariteit en de zorg die als een warme deken rond de schouders van acteur-schrijver Rudy Morren gelegd wordt wanneer hij de diagnose Parkinson krijgt. “Op het einde zingt zijn hele vriendenkring ‘You’ll never walk alone’, zeg maar het volkslied van de solidariteit. Wel, dat fragment heeft stukken van mensen gekost. Zelfs alleen al de zin ‘You’ll never walk alone’ is blijkbaar eigendom van Liverpool.

Nog een opvallende trend: de financieringsbronnen voor onafhankelijke cinema zijn aan het krimpen volgens Philippe Reynaert. Tegelijk lopen veel producties tegen een ander, heel praktisch probleem aan: cashflow. Subsidies en investeerders komen pas over de brug aan het einde van het maakproces, terwijl de kosten zich al lang voordien opstapelen. “Daarom is het zo belangrijk dat de banksector films voorfinanciert – wat Triodos Bank al doet.” Met onze formule van prefinanciering hebben we inderdaad sinds 2018 al ruim 200 films gefinancierd. En dat draagt bij aan het vermijden van situaties zoals: “het geld dat producers en filmmakers hebben kunnen inzamelen om hun films te maken, wel dat vertrekt deels als interest naar Franse banken en dat is toch wel heel jammer.”

Tot slot is ook de vraag waar het geld vandaan komt, belangrijk voor producenten van geëngageerde fims, vindt Martine Barbé, want “het gaat hier toch over heel gevoelige en lastige onderwerpen. De positie van de film is ook terug te vinden in de generiek met de partners. Dus het is heel belangrijk om te weten waar het geld vandaan komt. Ik zou geen film kunnen maken tegen de wapenwedloop met geld dat in die sector verdiend is geweest. Een ethische band hebben met de financiële partners die ons steunen vind ik heel belangrijk.”